Toespraak van de maand - september 2024

                                  M.C.Esscher, Klimmen en Dalen, litho, 1960

Voorlopigheid

– Ik zal je daarna waarschijnlijk niet meer zien, mijn tijd is gekomen.
– Maar blijf ik in uw aandacht?
– Natuurlijk, dat heeft niet met het afleggen van dit lichaam te maken.
Li boog diep en voelde de hand van de priester op zijn hoofd.

Er ging een wonderlijke kracht van uit. Alles zou gaan zoals het moest                                                                   Maarten Houtman, De droom van een dwaze monnik 

 

‘Blijf ik in uw aandacht, meester?’

De dwaze monnik Li - de hoofdpersoon uit Maartens roman ‘De droom van een dwaze monnik’- lijkt zijn naam eer aan te doen met die vraag. Want hoe kan de meester aandacht voor hem hebben als hij er straks niet meer is? Dood is toch dood? 

Maar die meester beaamt het: ‘Natuurlijk, dat heeft niet met het afleggen van dit lichaam te maken.' Dat lijkt ons een tegennatuurlijke wereld ......



Als je Maarten over ‘het leven na dit leven’ hoort praten, zoals in een interview met Tom Boves in het Tijdschrift Zen 1), begin je zoetjes aan te begrijpen dat de grens tussen leven en dood voor hem fluïde was. 
Er is meer tussen hemel en aarde – die klok hebben we allemaal horen luiden.

 

In de nacht nadat we De schoonheid van het vergankelijke uitgekozen hadden als Toespraak van de Maand, had ik een droom. Ik droomde dat iemand me maar bleef vragen of Maarten Houtman nog leefde of dat hij dood was. Wakker wordend was ik danig in de war. Ik had daar toch een eenduidig antwoord op kunnen geven…

...

 

Mijn vrouw Klaaske vertelde ik de volgende ochtend van de droom. We kregen een gesprek over ‘loslaten’. Met sommige mensen blijf je maar bezig, ook al zijn ze dood. Wil je ze wel loslaten?
 Misschien werd ik met m’n droom over Maarten wel uitgenodigd om verder te gaan. Want is het niet de schoonheid van het vergankelijke dat je, mét je verlies, het leven als nieuw kunt ontmoeten? 

 

Blijft die vraag van de ‘dwaze monnik’, die impliciet uitgaat van een wisselwerking tussen de voorlopige en tijdloze werkelijkheid. Soms, als in een zuchtje wind, lijkt het er te zijn.

 

Hein Zeillemaker

 

1. Tom Boves, Je bent een voorlopige uiting van iets wat je nooit kunt bevatten, interview met Maarten Houtman. Tijdschrift ZEN Nr. 80, winter 1999/2000, blz. 32-37

  Toespraak van de maand - augustus 2024                                                                                                                                                                        

Dit is het logo voor de uitgaven van de stichting ‘Zen als leefwijze’. Het is ontworpen door Hanna Mobach. Van twaalf voorstudies maakte Hanna een collage, die we hebben gezet boven de toespraak van deze maand: Je bent altijd verbonden.

Het levensweefsel

 Een terugkerende vraag bij de rampscenario's van vandaag luidt: kunnen we er nog iets aan doen, kunnen we niet iets organiseren – in plaats van langs de kant te staan en af te wachten wat er verder gaat gebeuren? Op de voorlaatste dag van de sessie van december 1984 in Eefde, ontspon zich een gesprek tussen Maarten en een leerling over de vraag: kunnen we met mediteren een verandering teweegbrengen? Het lijkt een probleem van alle tijden te zijn… Onderstaand fragment is een uitsnede uit het gesprek, de volledige dialoog vind je hier.

Hein Zeillemaker

Vraag:
Maarten, een paar dagen geleden had je het erover dat, welke verandering je ook in de maatschappij aanbrengt, welke idealistische groep je ook organiseert, het gedoemd is te mislukken. En tegelijkertijd heb je gezegd dat de enige manier waarop de wereld ooit zal kunnen veranderen, is op deze weg (van meditatie) te gaan.
Wat ik me afvraag is, gesteld dat een aantal mensen het werkelijk lukt om een beetje verder op deze weg te komen, dan zijn er zoveel mensen die zich hier helemaal niet mee bezig houden... En ik ben bang dat het ook nooit zal gebeuren. Of omdat ze de kans er niet toe krijgen, of omdat ze er niet voor open staan. Zelfs degenen die het proberen is zo’n kleine groep – en die blijven ook meestal hopeloos steken – dat ik niet zie dat dat ooit een verandering te weeg kan brengen.

Maarten:
Ja, dat is typisch de vraag van het denken. Want – dat ben je je misschien niet bewust – dat betekent eigenlijk van zou ik hier nou eigenlijk aan beginnen, want het is een hopeloze zaak. Het aantal mensen wat hiermee bezig is is procentueel te verwaarlozen, de geweldige krachten die aan de gang zijn van destructie en vervuiling, die zijn geweldig groot. Dus wat heeft dat nu allemaal voor nut.
Maar het gaat voorbij aan het proces zelf, dat het mogelijk is dat een mens de betrekkelijkheid van zijn bestaan ervaart. En dat is niet te vergelijken, daar kun je niet van zeggen: het zijn er maar vierendertig op de drie miljard. Maar dat dat kan, is hetgeen waar het om gaat. En wat daar verder gebeuren gaat, dat weten we niet. Maar waar het eigenlijk om gaat – en dat onttrekt zich gewoon aan het hele mechanistische denken, want oorzaak en gevolg is een mechanistisch denken – is dat doordat zo’n mens verandert, doordat zo’n mens door dat hele proces heengaat en zichzelf als een vergankelijke uiting in het geheel ervaart, dat daardoor in het hele levensweefsel iets verandert.
Zoals je op heel kleine schaal kunt opmerken – dat is dan maar heel kleine schaal en maar heel flauw en niet te vergelijken met wat ik nu bedoel: dat is dat iemand die geordend, opgeruimd en opgewekt is, gewoon een totaal andere atmosfeer om zich heen verspreid – en dat is echt in het klein – dan iemand die in de zorgen zit, zwaar tilt aan alles en kankert.
Dus dit is een zo fundamenteel proces, dat verandert dus aan het wereldbewustzijn iets. Dus het onttrekt zich aan alle vergelijkingen, want het heeft er niet mee te maken. De wereld van de vergelijkingen is de wereld van ontstaan en van sterven. Dat is die wereld die altijd maar doorgaat, in de mate waarin wij ons daaraan conformeren, ons identificeren met die kant van onszelf die natuurlijk levensgroot aanwezig is – het is dus geen ontkenning, het is juist een herkenning ervan – , die maakt juist dat het ook altijd zo doorgaat.
Het probleem is eigenlijk: moet het nou altijd zo doorgaan. We weten niet anders in de loop van de geschiedenis dan dat het altijd op deze manier gegaan is. Alleen, we bezitten nu een geweldig technisch vermogen om nog grotere rampen te veroorzaken, dat is het verschil. Maar de kern is precies hetzelfde. En de vraag is: moet dat nu dus allemaal zo doorgaan. Er zijn inderdaad vele mensen die zeggen: ja, zo zal het wel altijd doorgaan… En daar kun je dan over strijden, maar het heeft er helemaal niet mee te maken. Het is een totaal ander iets.

 Toespraak van de maand - juli 2024

Hanna Mobach en Maarten Houtman, 2005. Foto: Ingrid Bakker

Waar alle tegenstellingen ophouden, ook in jezelf 

 

Tijdens de wekelijkse bijeenkomst van onze toenmalige Amsterdamse huiskamergroep viel me een keer een uitspraak van Maarten in, waarin hij een toestand beschrijft ‘waarin alle tegenstellingen ophouden’.
Terwijl ik daar op mijn meditatiebankje zat, stormde het vanbinnen – de eeuwige worsteling met de wereld en met de mensen om je heen. Toen schoot me dat citaat te binnen.
Dat gaf me een geweldige troost. Plotseling leek het vanzelfsprekend dat die toestand ‘waarin alle tegenstellingen ophouden’, mogelijk is, ik wist gewoon dat het zo was…
Maar ik voelde ook dat er nog iets aan ontbrak, er hoorde nog iets bij. Maar wacht eens… ja, dat was het: Maarten had die toestand omschreven als dat alle tegenstellingen ophouden in jou.
De cirkel was rond: je kunt aan al die conflicten met de wereld en met de mensen, niets veranderen. Het kan alleen maar tot een einde komen in jou.
Dat gaf een plotselinge kalmte… dat de wereld en de mensen mochten zijn wat ze zijn, maar dat er in mij vrede moest komen.
Natuurlijk zocht ik het citaat op. Het bleek de slotpassage te zijn van een welbekende toespraak van Maarten, Zoals je een kopje oppakt, zo is je leven. Ik had er zelf ooit een boekje in versvorm van gemaakt:

V
 

Als je ziet

dat er akelige dingen gebeuren

 – dat zie je in deze wereld

waar wij in leven onophoudelijk –
kun je daar iets aan doen,
voor zover jij daartoe in staat bent.
Maar je bent niet almachtig,
je kunt het niet tegelijk goedmaken,
je kunt er alleen bijblijven,
je niet afwenden –
ook van waar je het oneens mee bent,
waar je boos over bent
en misschien wel terecht boos,
maar blijf erbij.
Want anders wend je je af,
en het is akelig
als je je afwendt
als je het niet meer wilt
als je zegt:
‘… nou wil ik er niks meer over zeggen.’
Dat kán niet,
je moet altijd door,
steeds dieper –
tot je daar bent
waar het ophoudt,
waar alle tegenstellingen ophouden,
ook in jezelf.
Dan ga je merken
dat er geweldige macht is in de wereld,
een geweldige kracht
die zo ontzettend groot is,
daar kun je geen voorstelling van maken.
Die is er altijd
en jij hoort daarbij.
En jij kunt jezelf laten veranderen.
Je hoeft er niets aan te doen
dan er open voor te zijn,
dan ervan te weten –
en te kunnen zeggen:

‘niet mijn wil geschiede, maar uw wil.’

Maarten Houtman
Vogelenzang, 11–13 oktober 1996, zondagmorgen

Zie ook: Zeven poëtische sessie-toespraken

Hein Zeillemaker, 30 juni 2024

  Toespraak van de maand - juni 2024

                                HANNA MOBACH, The Lovers, 1997. Houtskool op papier, 64x49cm

Wat heb ik met oorlog te maken

Ik heb het vaak gedacht en tegelijk geweten dat het onzin is. Natuurlijk heb ik ermee te maken, maar als dat zo is moet ik mijn hele leven veranderen en dat kan ik niet.

Of wil ik het niet?

Een angstaanjagende vraag.

Maar ik zal er toch op in moeten gaan voordat ik dood ga. Waarvoor was ik anders op aarde. Al het andere waar je je druk over kunt maken verdwijnt in verhouding daartoe in een afgrond die je niet kunt dichten.

Ga er maar op in, uitstel is afstel.

Hoe zouden anderen hiermee omgaan? Uitstel. Wat zij doen is hun zaak.

Waarschijnlijk hetzelfde uitstel als van mij.

Als ik nu ga… Alweer denken.

Nu…

 

We kunnen proberen er samen zó op in te gaan dat er toch iets verandert. Hoe, wanneer? Is dat nog van belang?

 

Maarten Houtman (convocatie voor het tao-zen weekend van mei 2003)